Wypowiedzenie umowy w zamówieniach publicznych

Łatwo założyć, że skoro mamy do czynienia z umową, to można ją zakończyć przez wypowiedzenie tak jak każdą inną. W zamówieniach publicznych takie podejście bardzo często okazuje się jednak zbyt uproszczone. Umowa w sprawie zamówienia publicznego ma co do zasady charakter cywilnoprawny, ale jej wykonywanie, zmiana i zakończenie są osadzone w szczególnych regułach wynikających z Prawa zamówień publicznych. Ustawa wyraźnie wskazuje, że do umów w sprawach zamówień publicznych stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego, jeżeli Pzp nie stanowi inaczej, a sama umowa jest co do zasady zawierana na czas oznaczony. Z tego względu zarówno wypowiedzenie umowy w zamówieniach publicznych, jak i wypowiedzenie umowy o zamówienie publiczne przez wykonawcę, nie zawsze mogą być traktowane jako zwykły i dostępny w każdej sytuacji sposób zakończenia kontraktu.

W wielu przypadkach właściwym narzędziem nie będzie wypowiedzenie, lecz odstąpienie od umowy albo rozwiązanie jej za porozumieniem stron. To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne, ponieważ od niego zależy nie tylko skuteczność działania wykonawcy, ale również to, czy nie narazi się on na dodatkowe ryzyka kontraktowe i spór co do prawidłowości zakończenia współpracy.

Wypowiedzenie i odstąpienie to nie to samo

Podstawowa różnica polega na skutku prawnym i na rodzaju umowy, do której dany mechanizm pasuje.

Wypowiedzenie działa na przyszłość. Najczęściej łączy się je z zobowiązaniami o charakterze ciągłym, zwłaszcza gdy umowa jest zawarta na czas nieoznaczony. W prawie cywilnym właśnie taki model przewiduje art. 365(1) k.c., odnosząc go do zobowiązań bezterminowych o charakterze ciągłym.

Odstąpienie od umowy działa inaczej. Jest środkiem służącym zakończeniu umowy w sytuacji istotnego naruszenia jej postanowień przez drugą stronę. W umowach wzajemnych klasyczną podstawą jest art. 491 § 1 k.c., który pozwala stronie wyznaczyć drugiej stronie odpowiedni dodatkowy termin do wykonania obowiązku, z zastrzeżeniem, że po jego bezskutecznym upływie będzie mogła od umowy odstąpić.

W realiach zamówień publicznych to rozróżnienie jest szczególnie ważne, ponieważ większość umów zawiera się na czas oznaczony albo do wykonania określonego zakresu świadczenia. W takich umowach samo powołanie się na „wypowiedzenie” bardzo często nie wystarczy, jeżeli umowa nie przewiduje wprost takiego uprawnienia.

Co daje Prawo zamówień publicznych?

Prawo zamówień publicznych nie przyznaje wykonawcy ogólnego, swobodnego prawa do wypowiedzenia umowy. Pzp reguluje szereg kwestii związanych z zawarciem, zmianą i unieważnieniem umowy, ale nie tworzy po stronie wykonawcy prostego uprawnienia do zakończenia kontraktu w dowolnym momencie. Skoro do umowy stosuje się Kodeks cywilny, a sama umowa jest co do zasady zawierana na czas oznaczony, wykonawca musi każdorazowo szukać podstawy w treści kontraktu albo w odpowiednich przepisach prawa cywilnego.

W praktyce oznacza to trzy możliwe ścieżki:

po pierwsze, wypowiedzenie, jeżeli umowa wyraźnie je przewiduje,
po drugie, odstąpienie, jeżeli zachodzą ustawowe albo umowne przesłanki,
po trzecie, rozwiązanie umowy za porozumieniem stron, o ile mieści się to w granicach dopuszczalnych zmian umowy przewidzianych przez Pzp. Zmiana umowy w sprawie zamówienia publicznego jest bowiem dopuszczalna tylko w przypadkach określonych w ustawie.

Kiedy wykonawca może zakończyć kontrakt

Gdy umowa sama przewiduje wypowiedzenie

To najprostsza sytuacja, ale w praktyce nie występuje tak często, jak mogłoby się wydawać. Jeżeli strony przewidziały w umowie prawo wypowiedzenia, wykonawca powinien stosować się dokładnie do treści tego postanowienia: zachować właściwą formę, terminy, przesłanki i sposób doręczenia. W sporze znaczenie mają właśnie te elementy, a nie samo ogólne przekonanie, że wypowiedzenie było uzasadnione. Skoro umowa w zamówieniach publicznych ma charakter sformalizowany, odstępstwo od przyjętej procedury łatwo może prowadzić do sporu o skuteczność czynności.

Gdy zamawiający poważnie narusza umowę

W praktyce to najczęstsza sytuacja, w której wykonawca rozważa wcześniejsze zakończenie kontraktu. Chodzi zwykle o brak zapłaty, brak współdziałania, nieprzekazanie dokumentacji, nieprzekazanie terenu robót albo bezpodstawne blokowanie odbiorów. W takim układzie częściej niż o wypowiedzeniu mówi się o odstąpieniu od umowy. W klasycznym modelu wykonawca powinien najpierw wyznaczyć zamawiającemu dodatkowy termin do wykonania obowiązku i uprzedzić, że po jego bezskutecznym upływie odstąpi od umowy.

To właśnie tutaj najczęściej pojawia się ryzyko błędu. Sama racja gospodarcza albo nawet oczywiste poczucie, że zamawiający nie wywiązuje się z obowiązków, nie wystarczą. Trzeba jeszcze dochować odpowiedniej kolejności działań, zadbać o dowody i poprawnie sformułować oświadczenia.

Gdy strony chcą zakończyć współpracę polubownie

W wielu sporach najbezpieczniejszym rozwiązaniem okazuje się porozumienie stron. Taki wariant pozwala uporządkować rozliczenia, ustalić zakres wykonanych prac, kwestie kar umownych, zwrot zabezpieczenia należytego wykonania umowy i zakończyć kontrakt bez dalszego zaostrzania sporu. Trzeba jednak pamiętać, że również w tym przypadku nie można abstrahować od Pzp. Skoro ustawa ogranicza dopuszczalność zmian umowy, to także sposób jej wcześniejszego zakończenia musi mieścić się w granicach przewidzianych przez prawo zamówień publicznych.

Dlaczego wykonawcy nie kończą kontraktu od razu

Decyzja o wyjściu z umowy może mieć dalej idące skutki niż sam spór z zamawiającym. W grę często wchodzą kary umowne, spór o zabezpieczenie należytego wykonania, roszczenia odszkodowawcze, a także konsekwencje dla udziału w przyszłych postępowaniach. Prawo zamówień publicznych przewiduje fakultatywną przesłankę wykluczenia wykonawcy, jeżeli z przyczyn leżących po jego stronie w znacznym stopniu albo zakresie nie wykonał lub nienależycie wykonał istotne zobowiązanie wynikające z wcześniejszej umowy w sprawie zamówienia publicznego lub umowy koncesji, co doprowadziło do wypowiedzenia lub odstąpienia od umowy, odszkodowania, wykonania zastępczego albo realizacji uprawnień z tytułu rękojmi za wady.

Podsumowanie

Wypowiedzenie umowy w zamówieniach publicznych nie jest środkiem, po który można sięgnąć w każdej sprawie. W praktyce działa przede wszystkim wtedy, gdy sama umowa wyraźnie to dopuszcza albo gdy mamy do czynienia z bezterminowym zobowiązaniem ciągłym. Dlatego wypowiedzenie umowy o zamówienie publiczne przez wykonawcę wymaga każdorazowo wcześniejszej oceny treści kontraktu oraz tego, czy w danej sytuacji rzeczywiście istnieje podstawa do skorzystania z takiego rozwiązania. W większości sporów wykonawca powinien raczej ocenić, czy istnieją podstawy do odstąpienia od umowy na gruncie Kodeksu cywilnego albo czy możliwe jest zakończenie współpracy za porozumieniem stron w granicach dopuszczonych przez Pzp.

W takich sprawach o wyniku bardzo często decydują nie same emocje związane z trudnym kontraktem, lecz szczegóły: treść umowy, prawidłowe wezwania, zachowanie terminów, materiał dowodowy i ocena ryzyk na przyszłość. Dlatego przed podjęciem decyzji warto przeanalizować kontrakt i spokojnie ustalić, które rozwiązanie będzie w danej sytuacji najbezpieczniejsze. Pomocne bywa skorzystanie z doradztwa prawnego osoby mającej doświadczenie w zamówieniach publicznych i sporach kontraktowych, ponieważ pozwala to ocenić nie tylko sam sposób zakończenia umowy, ale też jego możliwe skutki dla przyszłych postępowań. Wsparcie prawne w tym zakresie udziela przykładowo KL Radcy. Skorzystanie z takiego wsparcia prawnego pozwala ograniczyć ryzyko pochopnych działań i lepiej przygotować się zarówno do rozmów z zamawiającym, jak i do ewentualnego sporu na dalszym etapie realizacji kontraktu.